CULEMBORG - Wie door Culemborg loopt, zou er zomaar aan voorbij kunnen gaan. Een kerk aan de Varkensmarkt? Veel inwoners weten niet eens dat hij er staat. En dat achter die bescheiden gevel een diepe, groene stadstuin verscholen ligt, is voor velen al helemaal een verrassing. Toch is het misschien wel een van de stilste en mooiste plekjes van de binnenstad.

Een plek waar je op zaterdagmiddag met een kop koffie en een stuk taart kunt neerstrijken tussen bloeiende planten, beelden en oude muren. En waar je, als je even stilzit, bijna kunt voelen dat hier ooit iets heel anders stond. Koster en vrijwilliger Frans Jacques kent de plek als geen ander.

Juweeltje
“Het is echt een juweeltje”, vertelt Frans als hij me rondleidt door de tuin. “Alleen al het binnenkomen. Je loopt door de kerk, door een donkere gang en ineens sta je daar in de tuin. En dan zie je allemaal mooie bloemen en bloeiende planten. Dat is gewoon prachtig.” 

Hij vertelt dat de tuin zo’n tien jaar geleden is opengesteld voor bezoekers. “Daarvoor was het een wat verwaarloosde plek. Met de komst van de nieuwe pastoor en ook Wim hebben we de schouders eronder gezet”, aldus Frans. Inmiddels wordt de tuin mede onderhouden door een groep vrijwilligers. En dat is bepaald geen klein klusje. “Het is veel werk, ook het snoeien. Ik zeg wel eens: containers vol en de tuin wat leger”, lacht Frans.

Als het met de tuin goed gaat, dan gaat het met de parochie ook goed

Ook de pastoor blijkt groene vingers te hebben en heel wat uurtjes in de tuin te steken. Tijdens mijn bezoek is hij ook in de tuin bezig. “Als het met de tuin goed gaat, dan gaat het met de parochie ook goed”, zegt hij lachend. Vooral in droge periodes zoals nu is het flink aanpoten. “Maar gelukkig hebben we nu een héle lange tuinslang…”

Een tuin met een geheim
Dat de tuin zo groot is, heeft alles te maken met het verleden. Op de plek waar bezoekers nu tussen de planten zitten, stond namelijk ooit een schuilkerk. Een plek waar katholieken in een tijd dat zij hun geloof niet openlijk mochten belijden, in het geheim samenkwamen.

Die schuilkerk stortte in 1830 in. Zes jaar later mocht er een katholieke kerk aan de openbare weg worden gebouwd. Dat mocht in die tijd overigens niet zomaar als een kerk herkenbaar zijn. Vandaar het enigszins verborgen karakter van het gebouw. Koning Willem I gaf daar toestemming voor en betaalde volgens Frans later zelfs een groot deel van de bouwkosten uit eigen zak. 

Die rust hangt daar gewoon
En zo komt het dat bezoekers vandaag via de kerk ineens op een plek belanden waar eeuwen geschiedenis onder hun voeten ligt. Wie er zit, zit op een plek waar ooit kerkgangers bijeenkwamen die hun geloof noodgedwongen in het verborgene moesten beleven. “Gewoon lekker rustig zitten op de plek waar vroeger de schuilkerk stond. Dat voelen mensen,” zegt Frans. “Dat is heel raar… Die rust hangt daar gewoon.” 

Ik noem het geen gewone bloementuin, maar een beleeftuin

Frans loopt zichtbaar trots door de tuin. “Ik noem het geen gewone bloementuin, maar een beleeftuin. Een tuin waar je niet alleen komt om naar de planten te kijken, maar vooral om even te zitten.“ Er zijn verschillende zitjes, een gazon en een fontein. Achterin ligt een wat wildere hoek met nog een fontein en een groot bijenhotel.


Verscholen tussen de planten
Wie wat langer blijft zitten, ontdekt tussen het groen nog iets bijzonders: beelden. Ze staan niet pontificaal opgesteld, maar juist een beetje verscholen tussen de planten. “Het is niet opdringerig”, zegt Frans. De verzameling is eigenlijk bijna vanzelf ontstaan.

Er werden ooit tentoonstellingen georganiseerd met kunstwerken van hout, brons en ijzer. De beelden bleken zo goed in de tuin te passen, dat sommige mochten blijven. Toen vervolgens verschillende kerken hun deuren moesten sluiten, kreeg de tuin er nieuwe kunstwerken bij. Zo kwamen er onder meer beelden uit Haarlem en Rotterdam naar Culemborg. “Tussen de planten krijgen ze eigenlijk een tweede leven”, vertelt Frans. En de verzameling groeit nog steeds. 

Zijn favoriete beeld is dat van Franciscus met zijn duif. “Die kregen we van een kerk die afgebroken werd en later bleek het een beeld van de bekende kunstenaar Hilde Krop te zijn”, vertelt hij trots.

Van soldaten tot koffie met taart
Ook het kleine gebouwtje achter in de tuin heeft een verhaal. Het zou ooit zijn gebouwd voor de soldaten die de poorten van het toenmalige Culemborg moesten bewaken. Voordat ze naar hun kazernes gingen, konden ze er even neerstrijken, een biertje drinken en ontspannen. Eeuwen later is de sfeer een stuk rustiger. Nu kun je er op zaterdagmiddag terecht voor koffie of thee met taart. 

Gods achterdeur heeft geen huisnummer

Frans loopt door het gebouw om te laten zien dat de achterdeur van het gebouwtje uitkomt bij het Janskerkhof. Aan de straatzijde staat geen huisnummer, “omdat het natuurlijk een achterdeur is”, lacht Frans. “Maar we wilden er toch iets op verzinnen. Toen kwam iemand op het idee om het bordje ‘Gods Achterdeur’ boven de deur te hangen.”

De kerk en de tuin zijn er voor iedereen
De tuin is iedere zaterdag geopend van 13.00 tot 17.00 uur, tot eind september. Niet alleen voor parochianen, benadrukt Frans, maar voor iedereen. Die openheid lijkt de gemeenschap goed te doen. De Oud-Katholieke kerk telt zo’n 180 tot 200 gezinnen, al is niet iedereen even actief. Bovendien komen er mensen van verschillende kerkelijke achtergronden. Volgens Frans groeit het aantal bezoekers van de zondagse dienst.

Waar er eerder ongeveer vijftien mensen zaten, zijn dat er nu rond de 35. “We staan als Oud-Katholieken in principe altijd open voor andere dingen en luisteren naar elkaar,” zegt hij trots.

Frans hoort  regelmatig van mensen die al hun hele leven in Culemborg wonen dat ze niet wisten dat er aan de Varkensmarkt een kerk staat. Laat staan dat daarachter zo’n prachtige tuin ligt. “Het is eigenlijk een pareltje van Culemborg”, besluit Frans. En misschien is dat nog voorzichtig uitgedrukt.