TIEL - Wie normaal langs de Joodse begraafplaats aan de Voor de Kijkuit in Tiel loopt, ziet gesloten poorten. Achter die muur ligt echter bijna tweehonderd jaar geschiedenis verborgen. Op zondag 9 augustus gaat de begraafplaats weer open voor bezoekers. Voor Pierre van der Schaaf, secretaris van de Stichting Ter Navolging Tiel, is dat veel meer dan een open dag. Het is een kans om een bijzonder verhaal levend te houden. “Hopelijk komen er weer veel mensen op af”, zegt hij. “Het is een verhaal dat verteld moet blijven.”
Al meer dan tien jaar zet Van der Schaaf zich in voor het behoud van de Joodse begraafplaats. Samen met een groep van ongeveer tien vrijwilligers onderhoudt hij het rijksmonument en verzorgt hij rondleidingen. Het werk is volgens hem niet alleen belangrijk, maar ook bijzonder dankbaar. “Je bent niet alleen stenen aan het herstellen. Je bewaart de geschiedenis van een gemeenschap én van de stad.”
Op weg naar een bijzonder jubileumVolgend jaar bestaat de begraafplaats tweehonderd jaar. Dat jubileum vormt een belangrijk doel voor de stichting. De afgelopen jaren is hard gewerkt aan restauraties, zodat bezoekers straks een zo compleet mogelijk beeld krijgen van het Joodse erfgoed in Tiel. Zo is dit jaar het karakteristieke metaheerhuisje uit 1876 gerestaureerd. In dit neogotische gebouw werd vroeger de overledene ritueel gewassen, aangekleed en in de kist gelegd. “Het is een redelijk uniek gebouw. Er valt opvallend veel daglicht naar binnen, iets wat je bij vergelijkbare metaheerhuisjes nauwelijks ziet.” Binnen staan nog altijd voorwerpen die vroeger tijdens de rituelen werden gebruikt, waaronder een oude baar en een kist. Ook de oorspronkelijke emmers, nappen en opvangbak zijn bewaard gebleven. “Die willen we ook laten restaureren. Het zou ontzettend jammer zijn als zulke unieke objecten verloren gaan. Ze horen bij het verhaal van deze plek.”
Ook stenen hebben onderhoud nodigNiet alleen de historische gebruiksvoorwerpen vragen aandacht, zoals de ongeveer 330 graven op de begraafplaats. Van ongeveer zestig procent van de graven is het monument nog aanwezig; alle zijn inmiddels gerestaureerd. “Een steen heeft ook niet het eeuwige leven”, zegt Van der Schaaf met een glimlach. “Door zorgvuldig onderhoud worden ook teksten weer leesbaar en blijft zichtbaar wie hier begraven ligt.” De begraafplaats ademt de sobere tradities van het Joodse geloof. Op de graven zijn geen bloemen te vinden. “In plaats daarvan leggen bezoekers kleine steentjes neer. Dat is een eeuwenoud Joods gebruik en een teken dat iemand niet vergeten is.”
Een geschiedenis die blijft rakenDe geschiedenis van de Joodse gemeenschap stopt bovendien niet bij de begraafplaats. Daarom start tijdens de open dag ook de wandeling Ontdek Joods Tiel. De route voert langs talloze plaatsen die herinneren aan het Joodse verleden van de stad, zoals de voormalige synagoge uit 1839, die tegenwoordig als moskee wordt gebruikt. “Van de synagoge is helaas weinig overgebleven. Gelukkig zijn de eerste steen en enkele andere historische onderdelen bewaard gebleven.”
Ongeveer 70 procent van de Tielse Joden heeft de Holocaust overleefd
Die eerste steen staat tegenwoordig naast het metaheerhuisje. Even verderop staat het monument met de namen van de Tielse Joden die tijdens de Holocaust zijn vermoord. Ook dat monument wacht nog op restauratie. Van der Schaaf vertelt daarbij een bijzonder verhaal uit de oorlogsjaren. “Ongeveer zeventig procent van de Tielse Joden heeft de Holocaust overleefd. Dat is uitzonderlijk en te danken aan politiecommissaris De Jong die de Joodse gemeenschap heeft gewaarschuwd voor een naderende razzia. Daardoor konden allen, op één na, een (vaak) medisch attest overleggen waardoor zij de dans ontsprongen. Daarna kregen de meesten de mogelijkheid een onderduikadres te vinden.”
Verhalen doorgevenStichting Ter Navolging ontstond in 1998 om de historische begraafplaats Ter Navolging van Tiel te behouden en later ook de Joodse begraafplaats. Beide rijksmonumenten verkeerden destijds in slechte staat. Inmiddels zijn honderden grafmonumenten vastgelegd, onderzocht en waar nodig gerestaureerd. Vrijwilligers verzorgen het dagelijkse onderhoud en documenteren de geschiedenis van iedereen die er begraven ligt. Voor Van der Schaaf is dat werk nog lang niet af. “Je bent voortdurend bezig om de geschiedenis zichtbaar te houden voor volgende generaties.” Dat mensen die geschiedenis willen leren kennen, merkt hij iedere keer opnieuw. “Tijdens de vorige openstelling van de Joodse begraafplaats kwamen er, ondanks de warmte, meer dan vijftig bezoekers in twee uur tijd. Mensen komen uit heel Nederland en zelfs uit het buitenland. Dat laat zien hoe bijzonder deze plek is.” Hij hoopt dat ook zondag weer veel bezoekers de poort binnenstappen.
Dit is niet zomaar een begraafplaats.
Het jubileum volgend jaar voelt voor Van der Schaaf als de bekroning van een proces waar men al jaren mee bezig is. “Maar het belangrijkste blijft dat mensen deze plek en Ter Navolging blijven bezoeken en de verhalen blijven horen. Want dit is niet zomaar een begraafplaats. Het is een plek waar bijna tweehonderd jaar geschiedenis samenkomt. En dat verhaal verdient het om doorverteld te worden.”
Open dag
De Joodse begraafplaats aan de Voor de Kijkuit is op zondag 9 augustus geopend van 14.00 tot 16.00 uur. Bezoekers kunnen deelnemen aan doorlopende rondleidingen, demonstraties van het onderhoud aan de Joodse grafmonumenten bijwonen en een expositie bekijken met bijzondere achttiende-eeuwse voorwerpen die werden gebruikt bij Joodse begrafenisrituelen. Om 15.30 uur start de wandeling Ontdek Joods Tiel, die langs verschillende historische locaties voert. De toegang is gratis.
