CULEMBORG - In SRC Straatverleden duiken we in de verhalen achter straatnamen in de streek. Kent u zelf nog een bijzondere straatnaam met een verhaal? Laat dit dan vooral weten aan de redactie.
Wie door de Jan van Riebeeckstraat in Culemborg loopt, komt terecht bij een naam die veel verder reikt dan de stad zelf. De straat is vernoemd naar Jan van Riebeeck, de Culemborger die in dienst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie naar Zuid-Afrika vertrok en daar in 1652 een verversingspost aan de Kaap stichtte.
Zijn naam is daardoor verbonden met Culemborg, de VOC en de geschiedenis van Zuid-Afrika. Tegelijk is het ook een naam die tegenwoordig gevoelig ligt. Van Riebeeck werd lang gezien als ontdekkingsreiziger en grondlegger van een nieuwe nederzetting, maar zijn komst aan de Kaap wordt ook gezien als het begin van Europese koloniale overheersing in Zuid-Afrika.
Geboren in Culemborg Jan van Riebeeck werd op 21 april 1619 geboren als zoon van chirurgijn Anthony Jansz. van Riebeeck en Elisabeth Goverts. Zijn geboorte wordt verbonden aan het huis De Fonteyn aan de Achterstraat in Culemborg. Dat pand staat tegenwoordig bekend als het Jan van Riebeeckhuis.
Zijn vader werkte als chirurgijn in Culemborg. Ook Jan koos op jonge leeftijd voor dat vak. Als leerling-chirurgijn kwam hij terecht in de wereld van schepen, handel en verre reizen. Daarmee begon een loopbaan die hem uiteindelijk naar Azië en Afrika zou brengen.
Op jonge leeftijd trad Van Riebeeck in dienst van de VOC. Hij maakte carrière binnen deze machtige handelscompagnie, die in de zeventiende eeuw een groot netwerk had van handelsposten, schepen en koloniën.
Opdracht aan de Kaap Halverwege de zeventiende eeuw zocht de VOC een vaste plek waar schepen op de route tussen Nederland en Azië vers water en voedsel konden inslaan. De keuze viel op de Kaap de Goede Hoop, aan de zuidpunt van Afrika.
In 1651 kreeg Jan van Riebeeck de opdracht om daar een fort te bouwen, contacten te leggen met de oorspronkelijke bewoners en de nederzetting zo snel mogelijk zelfvoorzienend te maken. Een jaar later, op 6 april 1652, landde hij bij de Tafelbaai.
Daar stichtte hij Fort de Goede Hoop. Wat begon als een verversingsstation voor VOC-schepen groeide uit tot een Europese nederzetting. Daarmee kreeg Van Riebeeck een vaste plek in de geschiedenisboeken, maar ook in discussies over kolonialisme.
Geen eenvoudig heldenverhaal Lange tijd werd Jan van Riebeeck vooral herdacht als een ondernemende Culemborger die aan de andere kant van de wereld geschiedenis schreef. In Culemborg bleef zijn naam zichtbaar in het Jan van Riebeeckhuis, het museum en de straatnaam.
Maar zijn nalatenschap is niet onomstreden. In Zuid-Afrika wordt zijn komst aan de Kaap door velen gezien als het begin van kolonisatie, landverlies en onderdrukking van de oorspronkelijke bevolking. Later werd Van Riebeeck door het apartheidsregime juist gebruikt als symboolfiguur voor de geschiedenis van de Afrikaners.
Dat maakt de Jan van Riebeeckstraat tot meer dan een straat die naar een bekende Culemborger is genoemd. De naam roept ook vragen op over hoe we omgaan met personen uit het koloniale verleden. Is zo’n straatnaam vooral een herinnering aan lokale geschiedenis, of ook een aanleiding om kritisch naar dat verleden te kijken?
Straatnaam als gesprek Juist daarom past de Jan van Riebeeckstraat goed in SRC Straatverleden. Achter de naam zit geen eenvoudig verhaal van goed of fout, maar een geschiedenis met meerdere lagen. Het begint bij een jongen uit Culemborg, geboren in een huis aan de Achterstraat. Het loopt via de VOC naar de Kaap de Goede Hoop. En het eindigt in een debat over koloniale herinnering, macht en erkenning.
Wie vandaag door de Jan van Riebeeckstraat loopt, ziet een gewone straat in Culemborg. Maar achter die naam schuilt een wereldgeschiedenis. Een verhaal over handel en avontuur, maar ook over kolonisatie en de gevolgen daarvan voor Zuid-Afrika en zijn inwoners.
