LIENDEN - In SRC Straatverleden duiken we in de verhalen achter straatnamen in de streek. Kent u zelf nog een bijzondere straatnaam met een verhaal? Laat dit dan vooral weten aan de redactie.

Wie door de Tollenburglaan in Lienden loopt, ziet op het eerste gezicht vooral een rustige straat. Toch gaat achter de naam een middeleeuws verhaal schuil over macht, tolheffing en strijd tussen Gelre en Utrecht. De straatnaam herinnert aan de Tollenburg, ook wel Dullenburg genoemd, een verdwenen kasteel bij Lienden.

Dat kasteel stond in De Marsch, een buurtschap bij Lienden. De Tollenburg lag ten oosten van het dorp, bij de plek waar de Oude Rijn en de Leigraaf samenkwamen. Van het kasteel is bovengronds niets meer te zien, maar volgens het Kastelenlexicon liggen er nog resten in de grond in een boomgaard bij de huidige boerderij Tollenburg.

Tol op de Rijn
De naam Tollenburg zegt eigenlijk al waarvoor het kasteel bedoeld was. Het woord ‘tol’ verwijst naar het innen van tol bij schepen op de Rijn. ‘Burg’ verwijst naar een burcht of versterking.

De Tollenburg werd in het begin van de veertiende eeuw gesticht door de bisschop van Utrecht, Gwijde van Avesnes. Hij wilde daarmee zijn invloed in het gebied versterken. De Marsch lag namelijk op een gevoelige plek: deels verbonden met Utrecht, maar midden in een omgeving waar Gelre veel macht had.

Het kasteel was dus niet zomaar een woonplek voor adel. Het was vooral een strategische burcht. Vanaf die plek kon de bisschop de omgeving controleren en tol vragen aan schepen die over de Rijn voeren.

Opstand tegen de bisschop
Lang bleef de Tollenburg niet ongeschonden. In 1318 werd het kasteel verwoest door inwoners van Lienden, Kesteren en Ommeren. Volgens de historische bronnen gebeurde dat uit verzet tegen de onderdrukking door de Utrechtse bisschop.

De opstand stond onder leiding van Dirck van Lijnden. Helemaal verdwenen was de Tollenburg daarna nog niet. Kort daarna werden de Gelderse edelen gedwongen om het kasteel weer te laten herstellen.

Toch was de macht van de burcht daarna niet meer vanzelfsprekend. De Oude Rijn werd steeds minder belangrijk als vaarroute. Daardoor verloor ook de tolheffing bij de Tollenburg aan betekenis.

Verdwenen uit het landschap
Waarschijnlijk werd het kasteel aan het einde van de vijftiende eeuw afgebroken. Daarna kwam er een kleiner huis of een hofstede voor in de plaats. Ook daarvan is weinig overgebleven. Het huidige huis Tollenburg staat volgens het Kastelenlexicon niet op exact dezelfde plek als het middeleeuwse kasteel.

Juist daardoor is de straatnaam bijzonder. Wie nu over de Tollenburglaan loopt, ziet geen torens, muren of slotgracht. Toch verwijst de naam naar een tijd waarin de Betuwe een grensgebied was, waar bisschoppen, edelen en dorpen tegenover elkaar konden komen te staan.