DEIL - Bij het oorlogsmonument in Enspijk staat zijn naam bovenaan: Marinus Willem Kolff. De burgemeester van Deil die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd opgepakt en nooit meer terugkeerde. Jeroen Wijngaard van de Historische Kring West Betuwe dook in zijn bijzondere verhaal.
 
“Dankzij gesprekken met familie en het vinden van zijn koffertje kunnen we zijn verhaal vertellen”, vertelt Wijngaard. In dat koffertje zat een dagboek waarin Kolff zijn werkzaamheden beschrijft en vertelt over de tijd van de oorlog, maar ook over zijn tijd als gevangene.
 
Zelf woont Wijngaard al jaren in het dorp Deil en is hij vooral geïnteresseerd in de geschiedenis van zijn dorp. “Toen kwam ik op het verhaal van Tim Kolff, in het dorp noemen ze hem de oorlogsburgemeester.”
 
Een burgemeester voor zijn dorp
Kolff volgde in 1914 zijn vader op als burgemeester van Deil en stond bekend als een betrokken bestuurder. Volgens lokale historicus Jeroen Wijngaard was hij “een kleine, maar onverzettelijke man” met een sterk plichtsgevoel.
 
Hij zette zich in voor inwoners in moeilijke tijden, zoals tijdens de crisisjaren en stakingen. Ook hielp hij werk te regelen voor mensen uit het dorp. “Hij was echt een verbinder”, zegt Wijngaard. “Iemand die altijd opkwam voor zijn bevolking.”
 
Verzetswerk
Helaas voor Kolff vielen de Duitsers Nederland binnen in 1940. Hij zat in de Ordedienst, omdat hij, met vele andere, verwachtte dat de oorlog binnen een paar maanden voorbij zou zijn en dat de Duitsers zouden vertrekken. “Dan was er een plan nodig om de openbare orde te bewaren.” Maar de Duitsers bleven. Uiteindelijk gingen deze leden vaak in verzet, waaronder Kolff.
 
Kolff hielp onder meer bij het regelen van (valse) persoonsbewijzen en het ondersteunen van onderduikers. Ook geallieerde piloten zouden via zijn netwerk zijn geholpen. Daarvoor ontving hij later zelfs erkenning van de Amerikaanse overheid.
 
“Uiteindelijk schrijft hij heel voorzichtig in zijn eigen dagboek dat hij alleen maar inlichtingen doorspeelde naar Zwitserland. Ik denk dat dat uiteindelijk veel groter is geweest dan hij heeft beschreven.” Maar over al zijn verzetsdaden is Wijngaard helaas niet alles te weten gekomen.
 
Waarom het in 1942 misging
In de zomer van 1942 veranderde de situatie. De Duitse bezetter begon actief verzetsnetwerken op te rollen, waaronder de Ordedienst. Daarbij werd gebruikgemaakt van infiltratie en verraad. Ook in het netwerk rond Kolff ging het mis.
 
Volgens zijn eigen dagboek kreeg hij bezoek van iemand die zich voordeed als contactpersoon uit het verzet. Die stelde hem vragen, zogenaamd voor een generaal in Zwitserland. Achteraf bleek dit een val: de man werkte voor de Duitsers.
 
“Ze hebben hem eigenlijk getest”, legt Wijngaard uit. “Kijken wat hij wist en wat hij losliet.” Niet veel later werd Kolff gearresteerd, op 8 augustus 1942.
 
De dag van de arrestatie
Kolff werd thuis opgepakt. Het was geen spectaculaire inval, maar een ogenschijnlijk rustige arrestatie. “Hij is heel netjes de auto ingestapt, maar hij wist niet dat dat de laatste keer was dat hij in Deil zou zijn.”
 
Het aangrijpende aan de arrestatie is dat de dochter van de burgemeester het meemaakte. Zijn dochter speelde op dat moment buiten, terwijl haar vader werd meegenomen. “Dat raakt mij als vader ook.”
 
Gevangenschap en uitputting
Na zijn arrestatie begon een lange periode van gevangenschap. Kolff werd zwaar ondervraagd en bedreigd, onder meer met maatregelen tegen zijn gezin. “Dat beschreef hij allemaal in zijn dagboek”, vertelt Wijngaard.
 
Daarna volgde overplaatsing naar verschillende gevangenissen en kampen in Nederland. In zijn dagboek beschrijft hij niet alleen zijn eigen situatie, maar ook het geweld en de vernederingen die hij om zich heen zag.
 
“Je ziet dat hij verandert,” zegt Wijngaard. “Van bestuurder naar iemand die vooral getuige is van het leed van anderen.” Zijn gezondheid ging in die periode snel achteruit.
 
Overlijden ver van huis
Kolff werd ter dood veroordeeld, maar er was nog hoop op gratie. “Dat gebeurde wel vaker met leden van de Ordedienst.” Maar Kolff werd uiteindelijk toch overgebracht naar een gevangenis in Polen, waar politieke gevangenen volledig van de buitenwereld werden afgesloten.
 
Daar overleed hij op 25 januari 1944. Zijn lichaam keerde nooit terug naar Nederland. Vermoedelijk ligt hij begraven in een massagraf.
 
Blijvende herinnering
In Deil wordt Kolff nog altijd herdacht. Zijn naam staat op het monument en zijn verhaal wordt doorgegeven.
 
Volgens Wijngaard is het vertellen van dit verhaal belangrijker dan ooit. “Het laat zien hoe dun de scheidslijn is tussen een gewoon leven en oorlog. Hij deed wat hij altijd deed: mensen helpen. En juist dat werd hem fataal.”
 
Bronnen:
Over zijn werkzaamheden voor de oorlog: mijngelderland.nl
Het verdiepende verhaal: Historische Kring West Betuwe en Jeroen Wijngaard