CULEMBORG - Wie door de straten van Culemborg loopt, ziet ze misschien over het hoofd: kleine messing steentjes in de stoep. Toch vertellen juist die zogenoemde Stolpersteine indringende verhalen over stadsgenoten die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden gedeporteerd en vermoord. Op zondag 3 mei organiseren drie stadsgidsen van Culemborg een wandeling langs deze struikelstenen. 

Culemborg is echt mijn stad geworden
Een van die stadsgidsen is Henk Willigenburg (73). Hij vertelt dat hij na zijn pensioen zich afvroeg waar hij zich graag als vrijwilliger voor wilde inzetten. “Vrijwilligerswerk is er genoeg, maar wat geeft je echt energie?” Dat antwoord vond hij verrassend dichtbij huis: in de straten van Culemborg, waar hij al sinds 1980 woont. “Culemborg is echt mijn stad geworden. De geschiedenis boeit me enorm.” En zo werd hij in 2020, midden in coronatijd, stadsgids. Inmiddels verzorgt hij samen met zeven andere gidsen zo’n tien tot vijftien wandelingen per jaar. Elke gids stelt zijn eigen route samen; geen wandeling is hetzelfde. “De ene keer heb je een familiefeest, de andere keer een reünie. Je past je verhaal aan op de mensen die meelopen. Dat maakt het zo leuk.”

Je moet buigen om de tekst te lezen

Willigenburg vertelt enthousiast over de Stolpersteinwandeling die zondag 3 mei op het programma staat. Een tocht die volgens hem vooral draait om herinneren. “Je moet buigen om de tekst op de steen te lezen”, zegt hij. “Daarmee toon je respect. En dat is precies de bedoeling.”

Persoonlijke verhalen
In Culemborg liggen 45 Stolpersteine: 39 voor Joodse inwoners en zes voor verzetsstrijders en leden van de communistische vakbeweging. Op elke steen staan naam, geboortejaar en de plaats waar iemand is omgebracht. Maar tijdens de wandeling gaat het om meer dan die gegevens alleen. “Wij vertellen het verhaal achter de persoon”, aldus Willigenburg. “Wie waren ze, wat deden ze in het dagelijks leven? Zolang je hun verhaal vertelt, zijn ze er nog.” Het sluit naadloos aan bij de gedachte van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig, initiatiefnemer van de Stolpersteine. “Hij zegt: zolang je verhaal wordt verteld, ben je er nog. En dat is precies wat wij doen.”

Het verhaal van de Joodse gemeenschap
De wandeling voert langs verschillende locaties in de binnenstad, waaronder de Herenstraat en de voormalige synagoge. Bij die laatste ligt een grotere steen die het verhaal van de Joodse gemeenschap in Culemborg markeert. De eerste Stolpersteine in Culemborg werden in 2012 gelegd, als onderdeel van een internationaal project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Inmiddels zijn ze niet meer weg te denken uit het straatbeeld.

De impact van de oorlog is nog altijd voelbaar

Volgens Willigenburg kende Culemborg eeuwenlang een bloeiende Joodse gemeenschap. “Vooral in de 19e eeuw bereikte die een hoogtepunt, met onder meer de bouw van een synagoge. Die staat er nog altijd, al heeft het gebouw inmiddels een andere functie”, aldus Willigenburg. De impact van de oorlog is echter nog altijd voelbaar. “Voor de oorlog woonden er 54 Joden in Culemborg. Daarvan zijn er 39 vermoord. Dat is nauwelijks te bevatten.” 
Voor Willigenburg is de geschiedenis meer dan een verhaal op papier. Hij laat weten in de jaren ’80 zelf de restauratie van de synagoge meegemaakt te hebben als lid van de Gereformeerde Kerk. “Toen was er ook een tentoonstelling met voorwerpen uit de Joodse tijd. Dat heeft mijn interesse echt aangewakkerd.”

Bewustwording bij jongeren
Ook jongeren worden bij de wandeling betrokken vertelt Willigenburg. “Ieder jaar maken leerlingen van Lek & Linge de stenen schoon, voorafgaand aan de wandeling. Dat zorgt voor bewustwording. Ze horen de verhalen en zien wat er is gebeurd.”
“Zolang we blijven vertellen, blijven de slachtoffers bestaan”, besluit Willigenburg. En dus wordt er gewandeld. Langs straten, langs huizen en langs herinneringen die vragen om gezien te worden.

Praktische informatie
De Stolpersteinewandeling vindt plaats op zondag 3 mei en start om 14.00 uur bij het Elisabeth Weeshuis. De wandeling duurt ongeveer een uur en kost €2 per persoon (contant betalen aan de gids). Aanmelden is niet nodig.