TIEL - Wanneer Cor Gradisen door omstandigheden thuis komt te zitten, besluit hij iets te doen met zijn oude fascinatie: geschiedenis. “Ik wilde iets met Tiel doen. Vooral met contemporaine geschiedenis”, de contemporaine geschiedschrijving houdt zich bezig met de eigen tijd of kijkt hoogstens een of twee generaties terug. “Dat interesseerde me altijd al.” Wat volgt is een zoektocht die uitmondt in een verrassende ontdekking en uiteindelijk in een boek dat een vergeten stukje Tiel nieuw leven inblaast.
Een vondst in het archief Tijdens onderzoek in het Regionaal Archief Rivierenland stuit de auteur op een opmerkelijk document uit de jaren twintig: een schrijven van de gemeente-architect aan het college, bedoeld voor het Rijk. Het stuk beschrijft elf kleine woningen, waaronder zijn eigen geboortewoning, mét gegevens over de bewoners: inkomen, afkomst, kinderen, zelfs of zij ‘bij de steun’ stonden.
“Toen ik zag dat mijn eigen geboortehuis erbij stond, dacht ik: wat ís dit?” vertelt hij. “Waarom werden juist deze woningen zo gedetailleerd in kaart gebracht?”
Dat blijkt het begin van een groter verhaal. De elf huisjes aan de Hofstraat en Nieuweweg blijken namelijk niet zomaar woningen, maar de eerste gemeentelijke woningen die Tiel ooit bouwde en daarmee veel eerder dan wat eerdere geschiedschrijvers beweerden. In diverse boeken stond dat de eerste gemeentewoningen aan de Grotebrugse Grintweg stonden. “Maar dat klopte dus niet. Dat wilde ik rechtzetten.”
Woningen voor de allerarmsten De woningen hadden slechts 36 m² bruikbaar oppervlakte over twee verdiepingen en waren bedoeld voor mensen die nergens anders terechtkonden: de armsten van de stad.
Door de Woningwet van 1901 konden gemeenten voor het eerst rijkssubsidie krijgen voor sociale woningbouw. Tiel ontving 25 gulden per woning per jaar, maar moest daarvoor nauwkeurige gegevens van alle bewoners aanleveren: inkomens, aantal kinderen, herkomst en zelfs het inkomen van inwonende gezinsleden. “Veel van deze mensen mochten niet in de corporatiewoningen wonen”, legt de auteur uit. “Ze verdienden te weinig, hadden te veel kinderen of werden gewoon niet proper genoeg gevonden. Dit waren mensen op achterstand, zoals het toen heette.”
De geboorte van de ‘Bola-buurt’ Eén van de eerste bewoners was de markante Tom (de Bola) Gennissen die uit een onbewoonbaar verklaard krot moest vertrekken. Zijn gedwongen verhuizing werd vijf keer uitgesteld, waardoor hij uiteindelijk drie jaar illegaal in het krot bleef wonen tot zijn nieuwe woning als eerste werd opgeleverd.
De buurt rond de woningen kreeg uiteindelijk zijn naam: de Bola-buurt, naar de kleurrijke Gennissen, die bekend stond als drinker, grappenmaker en dorpsfiguur. “Iedereen kende hem als de Bola. Niemand sprak hem bij zijn echte naam aan”, zegt Gradisen.
Het leven in een kleine volkswijk In het archief bleken niet alleen bouwdossiers bewaard, maar ook tientallen brieven van bewoners, waaronder klaagbrieven van Berta de Bie. Haar scherp geformuleerde klachten – soms richting buurtgenoten, soms richting B&W (college van burgemeester en wethouders) leidden tot tegenklachten en interventies van de politie. Uit deze documenten ontstaat een levendig beeld van een hechte, maar soms explosieve volkswijk.
“Het is uniek materiaal”, zegt de schrijver. “Van elke woning kon ik tussen 1925 en 1945 beschrijven wie er woonde, hoe ze leefden en welke problemen ze hadden. Dat is nooit eerder op deze manier gedaan.”
Uniek inkijkje in vergeten levens Volgens Gradisen vertelt het boek het verhaal van mensen over wie zelden wordt geschreven. “Historie gaat vaak over de succesvolle of invloedrijke mensen. Maar dit zijn de levens van degenen die onderaan de maatschappelijke ladder stonden. Zij vochten voor hun bestaan.”
Dankzij foto’s van nazaten en bewaard gebleven archiefstukken heeft de auteur een wijk die bijna uit het collectieve geheugen was verdwenen, weer een gezicht gegeven.
Het boek is vanaf 5 december verkrijgbaar bij o.a Boekhandel Arendsen en De Boekenlegger in Tiel en bij Tomey in Culemborg. “Het is een boek voor iedereen die geïnteresseerd is in Tiel, sociale geschiedenis of gewoon wil weten hoe het leven er vroeger aan toeging in een volkswijk”, besluit hij. “Ik heb er 4,5 jaar met veel plezier aan gewerkt.”
Lezing Dinsdag 9 december om 20:00 uur geeft Gradisen in het Regionaal Archief Rivierenland, J.S. de Jonghplein 3 in Tiel een lezing over zijn boek Gemeentelijke woningbouw in Tiel / Bolabuurt. De lezing is voor leden van de Oudheidkamer gratis. Niet-leden betalen € 5,-.
